Cafana adının Cefahane’ den gelmekte olduğu Osmanlı tahrir defteri kayıtlarından anlaşılmaktadır. Somuncu Baba Külliyesi Arşivinde bulunan Yavuz Sultan Selim dönemine ait Tahrir Defterinde ‘’Karye-i Cefahane’’ olarak geçen köyümüzün adı, zaman içerisinde bu adın halk arasında kullanılan şekliyle Cafana'ya dönüştüğü düşünülmektedir.
Malatya’nın kadim bir köyü olan Cafana hakkında ciddi bir araştırma maalesef bulunmuyor. Bundan dolayı herkes aklına geleni söylemekte, rivayetler doğruluğuna ve yanlışlığına bakılmadan yayılıp gitmektedir.
Bir yerleşimin tarihi yalnızca kuruluş tarihiyle veya bugün taşıdığı isimle açıklanamaz. Yerleşimin geçmişi; nüfus hareketleri, ekonomik faaliyetleri, idarî bağlılıkları, çevresindeki diğer yerleşimlerle ilişkileri ve tarih boyunca geçirdiği değişimlerle birlikte değerlendirilmelidir.
Cafana da bu açıdan Malatya'nın araştırılmaya değer eski köylerinden biridir.
Yerel tarih araştırmalarında ve İnönü Üniversitesi bünyesinde yayımlanan akademik bir çalışmada, Yavuz Sultan Selim dönemine ait bir vergi defterinde yerleşimin “Karye-i Cefahane” adıyla geçtiği aktarılmaktadır. Aynı kayıtta köyün 40 hanelik bir yerleşim olduğu belirtilmektedir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, söz konusu bilginin henüz asıl defter görüntüsü üzerinden bağımsız olarak doğrulanmamış olmasıdır. Aktarılan bilgi, yerel araştırmalar ve akademik çalışmada yer verilen sözlü tarih verilerine dayanmaktadır. Bu nedenle defterin aslına ulaşılması ve “Cefahane” yazılışının paleografik açıdan incelenmesi önem taşımaktadır.
Cafana'nın Osmanlı dönemindeki konumunu daha ayrıntılı incelemek için başvurulması gereken en önemli kaynaklardan biri Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait 1560 tarihli Malatya Mufassal Tahrir Defteri'dir.
Bu defter, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi'nde TD 142 numarasıyla kayıtlıdır. Refet Yinanç ve Mesut Elibüyük tarafından hazırlanan Kanunî Devri Malatya Tahrir Defteri (1560) adlı eser de bu dönemin önemli kaynaklarından biridir. Cafana tarihinin üzerinde durulması gereken önemli konularından biri, bugün Altınlı (Keremis) olarak bilinen Keramusi tımarı ile birlikte anılmasıdır.
Yerel tarih kaynaklarında Keremusi'nin 1520 tarihli Osmanlı kayıtlarında bir tımar olarak geçtiği, 1560 yılında ise çevresindeki Arga, Çimiş, Beksembere, Karaterzi, Dedefengi, Cafana, Kilise ve Gözene gibi köylerin Keramusi Tımarı’na bağlı yerleşimlerin isimleri olarak sayılmaktadır.
Cafana'nın tarihine ilişkin en somut demografik verilerden biri 19. yüzyıl Osmanlı nüfus kayıtlarında karşımıza çıkmaktadır. 1842 tarihli nüfus defterinin arşiv numarası BOA NFS.d 2640 olarak belirtilmektedir. Bu defter, Malatya'nın merkez ve çevre yerleşimlerinin demografik yapısını araştırmak bakımından önemli bir kaynaktır. Yunus Yiğit ve Abdurrahim Fahimi Aydın tarafından incelenen Hicrî 1258 / Miladî 1842 tarihli Malatya nüfus kayıtlarında Cafana, 1842 yılında 33 haneye sahip olduğunu ve nüfus defterine 60 kişinin kaydedildiğini göstermektedir.
Burada önemli bir tarihî ayrıntı bulunmaktadır: Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki nüfus defterleri, günümüzdeki genel nüfus sayımlarıyla aynı yöntemle tutulmamıştır. Bazı sayımlarda özellikle erkek nüfus kayıt altına alınmış; kadınlar ve çocuklar aynı defterlerde yer almamıştır.
Bu nedenle 1842 tarihli kayıttaki 60 kişiyi Cafana'nın toplam kadın, erkek ve çocuk nüfusu olarak değerlendirmek doğru değildir. Bu rakam, defterin kapsadığı nüfus kategorisini ifade etmektedir.
Cafana'nın tarihî geçmişi yalnızca Osmanlı belgeleriyle sınırlı değildir. Yerleşimin çevresindeki tarihî kalıntılar ve arkeolojik izler, daha eski dönemlerin de araştırılması gerektiğini göstermektedir. Özellikle Kadı Kalesi ve çevresindeki tarihî yapı kalıntıları, bölgenin geçmişteki yerleşim ve savunma yapısına ilişkin önemli ipuçları taşımaktadır.
İnönü Üniversitesi bünyesinde yayımlanan yerleşim araştırmasında, Görgü (Cafana) çevresinde Roma dönemine ait olduğu düşünülen kaya mezarlarından ve eski yerleşim izlerinden söz edilmektedir. Bu tür bulgular, Cafana çevresinin tarih boyunca insan yerleşimine sahne olmuş olabileceğini düşündürmektedir. Ancak arkeolojik bulguların doğrudan bugünkü köyün kesintisiz biçimde aynı yerde varlığını sürdürdüğünü kanıtlamadığı unutulmamalıdır.
Yerleşimin daha eski dönemlerdeki sınırlarının, nüfusunun ve adının belirlenebilmesi için arkeolojik araştırmaların yazılı tarihî kaynaklarla birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.
Cafana'nın tarihindeki en dikkat çekici meselelerden biri, yerleşimin adının değişmesidir.
Bugün yeniden Cafana adıyla anılan mahalle, uzun yıllar Görgü adıyla bilinmiştir. Ancak eski adın halkın hafızasında yaşamaya devam etmiş Görgü köyde ve çevrede kabul görmemiştir.
1930 tarihli Yeni Malatya gazetesine dayandırılan bir çalışmada yerleşim “Cafana (Görgü)” biçiminde anılmaktadır. Ayrıca MEB okul tarihçesinde Görgü İlköğretim Okulunun 1944 yılında açıldığı belirtilmektedir.
Öte yandan 1957 yılında Yeşilyurt ilçesinin kuruluşuna ilişkin TBMM kayıtlarında köyün adı Cafana olarak geçmektedir. Bu durum, söz konusu tarihte resmi kayıtlarda Cafana adının kullanılmaya devam ettiğini ortaya koymaktadır.
1956 yılında Cafana ile Kilise köyü arasında başlayan arazi davası sürecinde köyün adının Görgü olarak değiştirildiği ifade edilmektedir. Ancak haberde isim değişikliğinin kesin tarihi ve karar numarası verilmemektedir.
Dolayısıyla Cafana adının Görgü olarak hangi tarihte ve hangi resmî kararla değiştirildiği henüz kesin biçimde ortaya çıkarılmış değildir.
Yeşilyurt Belediye Meclisinin 1 Haziran 2022 tarihli ve 217 sayılı kararıyla Görgü Mahallesi'nin adı Cafana Mahallesi olarak değiştirilmiştir. Kararda, mahallenin Malatya genelinde Cafana diye tanındığı ve vatandaşların eski ismin yeniden verilmesini istediği belirtilmiştir.
Cafana adının yeniden resmî kayıtlara dönmesi, geçmişle kurulan bağın yeniden güçlendirilmesi açısından önemlidir.
Eski adı yeniden yaşatılan bu köyün tarihini doğru biçimde ortaya koymanın yolu ise sözlü anlatıları tarihî belgelerle buluşturmaktan geçmektedir.