Akıl Yolculuğuna Birlikte Çıkalım Mı?

2. Bölüm
ULUSLARIN DÜŞÜŞÜ: GELİŞMENİN ÖNÜNÜ KİMLER, NEDEN KESER?
Yenilikler neden engellenir? Tarihin bize öğrettikleri
Değerli okurlarım, sevgili hemşerilerim.. Geçen yazımızda Daron Acemoğlu ile James A.
Robinson'un Ulusların Düşüşü adlı eserini ele almış, ülkelerin neden farklı refah düzeylerine
sahip olduğunu ve kapsayıcı kurumlarla sömürücü kurumlar arasındaki farkı incelemiştik.
Bugün yolculuğumuza devam ediyoruz.. Şimdi şu sorunun cevabını arayalım: Bir ülkenin
gelişmesini sağlayabilecek yeni buluşlar, girişimler ve üretim yöntemleri neden bazen
engellenir?
Toplumun ilerlemesi ile iktidarın çıkarları çatışabilir mi?
Yeni bir teknoloji, yeni bir üretim yöntemi veya yeni bir iş kolu toplumun tamamına fayda
sağlayabilir. Ancak bu yenilikler, mevcut gücünü ve kazancını korumak isteyen bazı
kesimlerin çıkarlarını tehdit edebilir.
Örneğin, bir ülkede belirli bir grubun ticaret üzerinde tekel kurduğunu düşünelim. Yeni
girişimcilerin pazara girmesi rekabeti artırabilir, tüketicilere daha iyi ürünler sunabilir ve
ekonomik hayatı canlandırabilir.
Fakat mevcut tekel sahipleri kazançlarını kaybetmemek için yeni girişimleri engellemeye
çalışabilirler.
‘’Böylece toplumun ilerlemesiyle belirli güç sahiplerinin kendi konumlarını koruma isteği
karşı karşıya gelir.’’
Yazarların üzerinde durduğu önemli meselelerden biri budur. Ekonomik gelişme yalnızca
para, sermaye ve teknoloji meselesi değildir. ‘’Gücün nasıl dağıtıldığı ve yeniliklerin önünün
açılıp açılmadığı da önemlidir.’’
İngiltere ve Sanayi Devrimi bize ne anlatıyor?
Yazarlar, düşüncelerini açıklarken tarihte yaşanan büyük değişimlerden de yararlanıyorlar.
İngiltere'nin Sanayi Devrimi'ne giden süreci bu açıdan önemli bir örnektir. Siyasi gücün
zamanla daha fazla paylaşılması, parlamentonun güçlenmesi ve ekonomik girişimlerin
önünün açılması, yeni buluşların ve sanayileşmenin gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Yazarlar, 1688 Şanlı Devrimi sonrasında yaşanan siyasi değişimleri bu süreçte önemli bir
dönüm noktası olarak değerlendiriyorlar. Buradan çıkarabileceğimiz ders şudur: ‘’Yeni
buluşların ortaya çıkması kadar, bu buluşların uygulanmasına ve yaygınlaşmasına imkan
veren bir ortamın bulunması da önemlidir.’’
Yetenekli insanlar, bilim insanları ve girişimciler elbette gereklidir. Ancak onların önünü
açan, çalışmalarını destekleyen ve ortaya çıkan yeniliklerin toplum yararına kullanılmasını
sağlayan kurumlara da ihtiyaç vardır.
Osmanlı örneği ve yeniliklere direnç
Kitapta ele alınan tarihsel konulardan biri de Osmanlı İmparatorluğunda yeniliklere karşı
gösterilen dirençtir. ‘’Yazarlar, matbaanın yaygınlaşmasının gecikmesini, mevcut düzeni
koruma eğilimi çerçevesinde değerlendirirler.’’ Elbette Osmanlının uzun ve çok yönlü tarihini
yalnızca matbaa meselesine indirgemek doğru olmaz. ‘’Ekonomik, siyasi, toplumsal ve
kültürel koşulları birlikte değerlendirmek gerekir.’’
Bununla birlikte bu örnek, üzerinde düşünmemiz gereken bir soruyu gündeme getiriyor: Bir
yenilik toplumun gelişmesine katkı sağlayabilecek durumdaysa, mevcut düzeni koruma isteği
nedeniyle engellenmesi nelere mal olabilir?
‘’Bilginin yayılması, insanların yeni düşüncelerle tanışması ve farklı üretim yöntemlerinin
gelişmesi, toplumların geleceğini etkileyebilir.’’ Yeniliklerin önü kapandığında ise
kullanılabilecek imkanlar sınırlanabilir.
Yoksulluk nasıl kalıcı hale gelir?
Yazarların üzerinde durduğu bir başka konu, sömürücü kurumların kendi varlıklarını devam
ettirebilmesidir. ‘’Güç küçük bir grubun elinde toplanır.’’ Ekonomik fırsatlar ve kaynaklar dar
bir çevreye yönelir. Toplumun geniş kesimlerinin siyasi ve ekonomik etkisi zayıflar. Mevcut
güç sahipleri de konumlarını korumaya çalışır.
Böylece yoksulluğu ve eşitsizliği besleyen bir döngü ortaya çıkabilir. Burada çok önemli bir
ayrım var: ‘’Bir ülkede yöneticilerin değişmesi, kurumların da değiştiği anlamına gelmez.’’
Eski yöneticilerin yerine yenileri gelebilir. Ancak hukuk aynı şekilde uygulanıyor, kaynaklar
benzer biçimde dağıtılıyor ve siyasi güç yine dar bir çevrenin elinde toplanıyorsa toplumun
temel sorunları devam edebilir.
Demek ki mesele yalnızca kişilerin değişmesi değildir. ‘’İnsanların davranışlarını belirleyen
kuralların da değişmesi gerekir.’’
Peki, çıkış yolu nedir?
Yazarların yaklaşımına göre ülkelerin kalıcı gelişmesi için siyasi ve ekonomik kurumların
daha kapsayıcı hale gelmesi önemlidir. ‘’Hukukun üstünlüğü, kamu yönetiminde hesap
verebilirlik, eğitim imkanlarının genişlemesi, ekonomik girişim özgürlüğü ve farklı
düşüncelerin karar süreçlerine katılabilmesi bu açıdan önem taşır.’’
İnsanlar emeklerinin karşılığını alabileceklerine inandıklarında üretmeye, yatırım yapmaya ve
yeni fikirler geliştirmeye daha istekli olabilirler. Ancak kurumları değiştirmek kolay değildir.
Mevcut düzenden yararlananlar, kendi çıkarlarını korumak için değişime karşı çıkabilirler.
‘’Bu nedenle kalıcı gelişme, yalnızca iyi niyetli yöneticilere değil, toplumun geniş
kesimlerinin haklarını koruyan bir düzene de bağlıdır.’’
Değerli okurlarım, tarihten çıkardığımız ders açıktır: Bir ülkenin gelişmesi için yalnızca yeni
buluşlar yapmak yetmez. ‘’Bu buluşların ortaya çıkmasına, yaygınlaşmasına ve toplumun
yararına dönüşmesine imkan veren bir düzen de gerekir.’’
Bir sonraki yazımızda, kitabın temel görüşlerini eleştirel bir gözle değerlendirecek ve bütün
bu düşüncelerin ülkemiz açısından bize neler anlattığını birlikte sorgulayacağız.
Akıl yolculuğumuz devam ediyor…