İnsan ilişkilerinde anlamakta en çok zorlandığım meselelerden biri, insanların kendi hayatlarında yaptıklarıyla başkalarının hayatlarında savundukları arasındaki uçurumdur. Kendi yanlışlarını görmezden gelen, geçmişindeki hataları kolaylıkla unutan, dün yaptıklarını bugün inkâr edebilen bazı insanlar; söz konusu başkalarının hayatı olduğunda bir anda ahlakın, edebin ve doğruluğun temsilcisi kesilebiliyor.
Ne garip değil mi?
Kendi geçmişinin üzerini kalın çizgilerle kapatanlar, başkalarının hayatındaki en küçük ayrıntıyı bile gündem yapabiliyor. Kendisine gösterilmesini beklediği anlayışı başkasına göstermeyenler, başkalarının hatalarını konuşurken hiçbir sınır tanımıyor. Üstelik bunu yaparken kendilerini haklı, karşılarındakileri ise eksik ve kusurlu görmeye devam ediyorlar.
Oysa insanın en büyük sorumluluğu, başkalarının hayatını denetlemek değil, kendi hayatını doğru yaşayabilmektir.
Ahlak, başkasının yanlışını yakaladığında değil, kendi yanlışınla yüzleştiğinde başlar.
Geçmişini unutanların başkalarına verdiği ahlak dersleri
Hayatta herkesin bir hikâyesi vardır. Herkesin aldığı yanlış kararlar, yaptığı hatalar, pişmanlıkları ve belki de bir daha hatırlamak istemediği dönemleri bulunur. Hiç kimse hayatını baştan sona kusursuz yaşamış değildir.
Ancak bazı insanlar geçmişlerini unutmakta, hatta kendi geçmişleri hiç yaşanmamış gibi davranmakta oldukça başarılıdır.
Bir zamanlar eleştirdikleri davranışları kendileri sergileyebilir, dün yanlış dediklerine bugün doğru diyebilir, kendileri için kabul edilebilir gördükleri bir durumu başkası yaptığında affedilmez ilan edebilirler.
İşte burada ahlakın değil, çifte standardın hüküm sürdüğünü görürüz.
İnsan kendisine tanıdığı hakkı başkasından esirgiyorsa, burada bir tutarsızlık vardır. Kendi hatasına mazeret üretip başkasının hatasını karakter meselesi hâline getiriyorsa, burada samimiyet sorgulanmalıdır.
Çünkü ahlak, kişiye göre değişen bir ölçü değildir. Kendimiz için başka, başkaları için başka kurallar koyduğumuzda savunduğumuz şey ahlak değil, çıkarlarımızdır.
İnsanları tanımadan hüküm vermek ne kadar kolay!
Günümüzde insanların birbirleri hakkında konuşması, yorum yapması ve yargıda bulunması neredeyse sıradan bir alışkanlığa dönüştü.
Birinin hayatında ne yaşadığını bilmeden karar veriyoruz. Hangi mücadelelerden geçtiğini, hangi zorluklarla karşılaştığını, hangi şartlarda hangi tercihi yapmak zorunda kaldığını öğrenmeden hüküm veriyoruz.
Bazen tek bir fotoğraf, bazen duyduğumuz bir söylenti, bazen de üçüncü bir kişinin anlattıkları üzerinden insanların karakterini, ahlakını ve kişiliğini tartışmaya açıyoruz.
Peki, gerçekten biliyor muyuz?
Bir insanın hayatının yalnızca dışarıdan görünen kısmını bilerek onun bütün hikâyesi hakkında karar vermek ne kadar adil?
Belki de bilmediğimiz çok şey var. Belki de eleştirdiğimiz insanın hangi yükleri taşıdığından, hangi acılarla mücadele ettiğinden haberimiz yok.
Fakat ne yazık ki anlamaya çalışmak yerine yargılamayı, dinlemek yerine konuşmayı, empati kurmak yerine etiketlemeyi tercih ediyoruz.
Unutuyoruz ki insanı anlamak emek ister, yargılamak ise birkaç saniye…
Kusursuzluk maskesinin arkasındaki gerçekler
Bazı insanların en büyük yeteneği, kendi hayatlarındaki kusurları ustalıkla saklarken başkalarının kusurlarını görünür hâle getirmektir.
Dışarıdan bakıldığında son derece düzgün, ilkeli, ahlaklı ve kusursuz bir görüntü çizerler. Herkese nasıl yaşaması gerektiğini anlatırlar. Kimin ne yapması, nasıl konuşması, kimlerle görüşmesi ve hangi tercihlerde bulunması gerektiği konusunda kendilerince kesin hükümleri vardır.
Ancak insanın karakteri yalnızca başkalarının yanında sergilediği davranışlarla ölçülmez.
Kimsenin görmediği yerde nasıl davrandığı, çıkarlarıyla vicdanı karşı karşıya geldiğinde hangisini tercih ettiği, güçlüye ve güçsüze nasıl davrandığı da karakterinin önemli göstergeleridir.
Bir insanın gerçek ahlakı, başkalarına verdiği öğütlerde değil, kendi hayatında uyguladığı değerlerde saklıdır.
Sürekli dürüstlükten bahsedip dürüst davranmamak, saygı bekleyip saygı göstermemek, hoşgörü isterken başkalarını acımasızca eleştirmek; insanın kendi sözleriyle kendi davranışları arasındaki mesafeyi ortaya koyar.
İşte bu yüzden kusursuz görünmek ile gerçekten erdemli olmak arasında büyük bir fark vardır.
Dedikodu, yargılama ve insanların hayatına müdahale etme alışkanlığı
Toplumsal ilişkilerimizi zedeleyen önemli sorunlardan biri de başkalarının özel hayatına duyduğumuz ölçüsüz ilgidir.
Kimin ne yaptığı, kimin kiminle görüştüğü, kimin nasıl yaşadığı, kimin hangi kararı aldığı… Bazen kendi hayatımızdaki meselelerden çok başkalarının hayatını konuşmaya zaman ayırıyoruz.
Üstelik bu konuşmalar çoğu zaman masum bir merakın ötesine geçiyor. İnsanların itibarını zedeleyebilecek yorumlara, asılsız iddialara ve gereksiz tartışmalara dönüşebiliyor.
Bir başkasının hatasını konuşmak, o hatayı düzeltmez. Bir insanı sürekli eleştirmek, onu daha iyi bir insan yapmaz. Aksine, çoğu zaman aradaki mesafeyi büyütür, güveni yok eder ve toplumsal ilişkileri zehirler.
Elbette yanlışlar eleştirilebilir. Haksızlık karşısında susmak, adaletsizliği görmezden gelmek de doğru değildir. Ancak eleştiri ile aşağılamak, hakkı savunmak ile insanları hedef göstermek, doğruyu söylemek ile dedikodu yapmak birbirinden farklıdır.
Bir insanı eleştirirken bile insan onurunu koruyabilmek gerekir.
Çünkü haklı olmak, her sözü söyleme hakkı vermez.
Sosyal medyada büyüyen yargılama kültürü
Bugün bu durumun en görünür alanlarından biri de sosyal medya.
İnsanlar birkaç cümleyle birbirlerinin hayatı hakkında karar verebiliyor. Bir paylaşım üzerinden karakter analizi yapılıyor, bir fotoğraf üzerinden ahlak tartışması başlatılıyor. İnsanlar hiç tanımadıkları kişilere hakaret edebiliyor, kendi hayatlarında asla kabul etmeyecekleri sözleri başkalarına rahatlıkla söyleyebiliyor.
Ekranın arkasında olmak, bazı insanlara sınırsız bir eleştiri ve yargılama hakkı veriyormuş gibi hissettiriyor.
Oysa sanal ortamda yazılan sözlerin de gerçek hayatta sonuçları var. Bir insanın onurunu kırmak, itibarını zedelemek veya hakkında yanlış bir kanaat oluşturmak yalnızca birkaç kelimeden ibaret değil.
Dahası, sosyal medyada ahlaklı görünmek ile gerçek hayatta ahlaklı davranmak aynı şey değildir.
Bir paylaşımın altına saygı, sevgi, dürüstlük ve vicdan üzerine cümleler yazmak kolaydır. Zor olan, o değerleri günlük hayatın içinde yaşatabilmektir.
Gerçek edep, başkasının hayatına saygı duyabilmektir
Edep yalnızca nasıl konuştuğumuzla, nasıl giyindiğimizle veya toplum içinde nasıl göründüğümüzle sınırlı değildir.
Edep; haddini bilmek, başkasının sınırlarına saygı duymak, insanları küçük düşürmemek, bilmediği konularda kesin hükümler vermemek ve sahip olduğumuz bilgiyi başkalarını incitmek için kullanmamaktır.
Bazen en büyük edep, susmayı bilmektir.
Her duyduğumuzu anlatmamak, her gördüğümüzü yorumlamamak, her düşüncemizi başkasının hayatına müdahale edecek şekilde ifade etmemek de bir olgunluktur.
İnsanın başkasının hayatında söz sahibi olmaya çalışmadan önce kendi sorumluluklarını yerine getirmesi gerekir.
Çünkü herkesin kendi hayatıyla ilgili hesap vermesi gereken bir vicdanı vardır. Başkalarının hayatına hüküm dağıtmakla geçirilen zaman, insanın kendi eksiklerini görmesini de engelleyebilir.
Peki, hiç mi kimse kimseyi eleştirmesin?
Elbette eleştiri olmalı. Yanlışlar konuşulmalı, haksızlıklar dile getirilmeli, toplumun ortak değerlerine zarar veren davranışlar gerektiğinde sorgulanmalıdır.
Ancak eleştirinin bir ölçüsü, bir amacı ve bir vicdanı olmalıdır.
Eleştiri, insanı aşağılamak için değil, yanlışı göstermek ve daha iyisini mümkün kılmak için yapılmalıdır. Bir insanın geçmişini önüne koyup onu sürekli mahkûm etmek yerine, yaptığı davranışın doğruluğu veya yanlışlığı üzerinde durulmalıdır.
Dahası, insanlara değişme ve kendilerini düzeltme fırsatı tanınmalıdır.
Çünkü dün yanlış yapan bir insan, bugün doğruyu seçebilir. Geçmişinde hataları olan biri, geleceğinde çok daha iyi bir insan olabilir.
İnsanı yalnızca geçmişindeki hatalarla tanımlamak, onun değişme ihtimalini yok saymaktır.
Hepimiz zaman zaman yanlış yapabiliriz. Önemli olan hatasız olmak değil, hatanın farkına varabilmek, sorumluluk alabilmek ve aynı yanlışı tekrarlamamak için çaba göstermektir.
Önce aynaya bakalım!
Hayat, başkalarının yanlışlarını tespit etmek için bize verilmiş uzun bir mahkeme salonu değildir.
Herkesin kendi mücadelesi, kendi sınavı, kendi doğruları ve yanlışları vardır. Kimsenin hayatı başkasının kusursuzluk beklentisine göre şekillenmek zorunda değildir.
Bu nedenle artık biraz daha kendimize dönmenin zamanı gelmedi mi?
Başkalarının hayatını konuşmadan önce kendi hayatımızı sorgulasak… İnsanları yargılamadan önce onların yaşadıklarını anlamaya çalışsak… Bir başkasına ahlak dersi vermeden önce kendi davranışlarımızı gözden geçirsek…
Belki o zaman daha az kırar, daha az incitir ve daha fazla insan olabiliriz.
Çünkü insanın büyüklüğü, kaç kişiyi eleştirdiğiyle değil, kaç kişiyi anlayabildiğiyle ölçülür.
Unutmayalım; herkesin geçmişinde anlatılmasını istemediği bir hikâye, herkesin hayatında yaptığı bir hata vardır. Bugün başkasının kusurunu konuşan kişi, yarın kendi kusuruyla yüzleşmek zorunda kalabilir.
Kimse kendisini başkasından üstün görecek kadar kusursuz, başkasının hayatına hükmedecek kadar da yetkili değildir.
Yemişim başkasının hayatına ahlak dersi vermeyi! Önce kendi geçmişimize, kendi davranışlarımıza ve kendi vicdanımıza bakalım. Çünkü gerçek ahlak, başkalarının kusurlarını saymakla değil, kendi kusurlarımızı kabul edebilmekle başlar.
Ve belki de hepimizin kendisine sorması gereken en önemli soru şudur:
Başkalarını yargılarken gösterdiğimiz cesareti, kendi hatalarımızla yüzleşirken de gösterebiliyor muyuz?
