Akıl Yolculuğuna Birlikte Çıkalım MI?

3. Bölüm
Bir ülke yoksulluk döngüsünden nasıl kurtulur? ‘’KALICI REFAHIN YOLU NEREDEN GEÇER?’’
Değerli okurlarım, sevgili hemşerilerim…Ulusların Düşüşü kitabı üzerine çıktığımız akıl
yolculuğunun ilk iki bölümünde ülkelerin neden farklı refah düzeylerine sahip olduğunu,
kapsayıcı ve sömürücü kurumların ne anlama geldiğini, yeniliklerin neden bazen
engellendiğini ve tarihin bu konuda bize neler öğrettiğini ele aldık.
Şimdi önemli bir soruyla karşı karşıyayız: Bir ülke, yoksulluğu ve gelişmenin önündeki
engelleri besleyen kısır döngüden nasıl kurtulabilir?
Kalıcı gelişmenin temelinde ne var?
Daron Acemoğlu ve James A. Robinson'a göre önemli çözümlerden biri, ‘’siyasi ve
ekonomik kurumların daha kapsayıcı hâle gelmesidir.’’
Bunun için bazı temel ilkelere ihtiyaç vardır.
Hukukun üstünlüğü: Yönetici de vatandaş da hukukla bağlı olmalıdır. Hukukun
uygulanmasında makam, mevki ve güç ayrıcalık sağlamamalıdır.
Hesap verebilirlik: Kamu gücünün ve kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığı
denetlenebilmelidir. Toplum, kendisini ilgilendiren kararların gerekçelerini öğrenebilmelidir.
Eğitim ve fırsatlara erişim: İnsanlar yeteneklerini geliştirebilecekleri imkânlara
ulaşabilmelidir. Bir gencin geleceğini şekillendirmesinde çalışması, bilgisi ve yeteneği
belirleyici olabilmelidir.
Ekonomik özgürlük: İnsanlar iş kurabilmeli, üretebilmeli ve yeni fikirlerini hayata
geçirebilmelidir. Rekabetin önünü kesen engeller, toplumun üretkenliğini sınırlayabilir.
Çoğulculuk: Farklı düşüncelerin ve toplumsal kesimlerin karar süreçlerine katılabilmesi,
yönetimin daha geniş bir toplum kesimini dikkate almasına yardımcı olabilir.
Bu ilkeler yalnızca ekonomik büyümeyi değil, insanların kendi hayatları üzerinde söz sahibi
olabilmesini de ilgilendirir.
Peki, kitabın yaklaşımı her şeyi açıklıyor mu?
Bir düşünce kitabını doğru anlamak, yazarların görüşlerini öğrenmek kadar bu görüşlerin
sınırlarını da görebilmeyi gerektirir.
Ulusların Düşüşü, siyasi ve ekonomik kurumların önemini güçlü örneklerle anlatan bir
eserdir. ‘’Bununla birlikte bütün ülkelerin bütün sorunlarını yalnızca kurumlarla
açıklamak mümkün müdür?’’
Elbette bu konuda başka etkenleri de düşünmek gerekir.
Coğrafi koşullar, doğal kaynaklar, salgın hastalıklar, eğitim düzeyi, kültür ve toplumsal
alışkanlıklar da ekonomik gelişmeyi etkileyebilir. Ayrıca kurumların nasıl değiştirileceği ve
bu değişimin nasıl kalıcı hâle getirileceği,’’ uygulamada önemli sorunlar doğurabilir.’’
Bazı ülkelerin belirli dönemlerde hızlı ekonomik büyüme göstermesi de ekonomik gelişme ile
siyasi kapsayıcılık arasındaki ilişkinin her zaman basit ve tek yönlü olmadığını hatırlatır.
Bu eleştiriler kitabın değerini ortadan kaldırmaz. Aksine, bize önemli bir düşünme yöntemi
sunar: ‘’Bir görüşü öğrenmeli, güçlü yanlarını görmeli, eksik kalabilecek yönlerini de
sorgulamalıyız.’’
Çünkü hiçbir ülkenin tarihi, başka bir ülkenin tarihinin aynısı değildir. ‘’Her toplum kendi
geçmişi, şartları ve imkânları içinde değerlendirilmelidir.’’
Değişim neden kolay değildir?
Yazarların ortaya koyduğu düşüncelerden biri de mevcut güç ilişkilerinin kendilerini yeniden
üretebilmesidir. Bir düzen belirli gruplara ayrıcalık sağlıyorsa bu gruplar, elde ettikleri
imkânları kaybetmek istemeyebilirler. Dolayısıyla toplumun yararına olabilecek değişiklikler
bile dirençle karşılaşabilir. İşte bu nedenle kalıcı gelişme, yalnızca yöneticilerin değişmesine
bağlanamaz. ‘’Hukukun nasıl uygulandığına, fırsatların kimlere açıldığına, ekonomik
kaynakların nasıl kullanıldığına ve toplumun karar süreçlerine ne ölçüde katılabildiğine
de bakmak gerekir.’’
Bir ülkede yeni bir yönetim göreve gelebilir. ‘’Ancak eski sorunları doğuran kurallar ve
uygulamalar devam ediyorsa beklenen değişim gerçekleşmeyebilir.’’
Değişmez bir kader yoktur
Kitabın en önemli mesajlarından biri, ‘’ülkelerin bugünkü durumlarının değişmez bir
kader olmadığıdır.’’
Tarih boyunca toplumlar farklı yollar izlemiştir. Bazıları daha kapsayıcı kurumlar geliştirmiş,
bazıları ise dar grupların çıkarlarını koruyan düzenlerin içinde sıkışıp kalmıştır.
Değişim mümkündür. ‘’Ancak bunun için sorunları doğru teşhis etmek, yanlışları kabul
etmek ve toplumun geniş kesimlerinin haklarını koruyan kurumlar oluşturmak
gerekir.’’
Burada hepimize düşen bir sorumluluk da vardır: ‘’Yaşadığımız toplumun sorunlarını
anlamaya çalışmak, farklı görüşleri dinlemek, bilgiyi sorgulamak ve aklımızı kullanarak
daha iyi bir gelecek üzerine düşünmek.’’
Değerli okurlarım, bu bölümde kitabın ana düşüncesini ve eleştiriye açık yönlerini
değerlendirdik. Artık şu soruyu kendi ülkemiz açısından sorma zamanı geldi:
‘’Bir ülkenin gerçek gelişmişliğini yalnızca ekonomik rakamlarla mı ölçmeliyiz, yoksa
vatandaşlarının haklarına, özgürlüklerine ve fırsatlara erişimine de bakmalı mıyız?’’
Bir sonraki ve son yazımızda, bu sorudan hareketle ‘Ulusların Düşüşü’ kitabının ülkemiz
açısından düşündürdüklerini ve ‘’kendi kişisel değerlendirmemi sizlerle paylaşacağım.’’
‘’Birlikte düşünmek, birlikte öğrenmek dileğiyle…’’
‘’Akıl yolculuğumuz devam ediyor…’’